آکادمی سخنوران

آموزش فن بیان و سخنوری مبحث فن بیان-فصل اول

آموزش فن بیان و سخنوری مبحث فن بیان-فصل اول

1. سرعت و صراحت در صدا

یکی از مهمترین موارد در نحوه‌ی بیان زیبا و ثمربخش آن است که جمله و یا عبارت مهم شخص گوینده باید با شفافیت، قدرت و شدت‌وحدّت لازم بیان شود و به قولی جمله و عبارت مهم باید صریح بیان گردد. اما برای آنکه کلامی صراحت لازم داشته باشد ابتدا باید در معنا و مفهوم نیز چنین باشد تا بتواند اثرگذاری معنایی بر ذهن مخاطب بگذارد. اما واقعیت آن است که تا زمانی که این نوع کلام با سرعت لازم نیز همراه نباشد صراحت نیز پیدا نخواهد کرد. یعنی آنکه کلام صریح باید سریع نیز باشد. دقیقاً مانند تیری که از کمان پرتاب می‌گردد که هرچه قدر سرعت پرتاب نیز بیشتر باشد قدرت اصابت آن بر هدف نیز بیشتر خواهد بود و کلام صریح نیز هرچه با سرعت بیشتر متناسب با آن سخن ارائه گردد اثر آن بر عمق جان و قلب و ذهن شنونده نیز بیشتر خواهد بود.

اما در بحث سرعت بخشیدن به کلام باید این را در نظر گرفت که سرعت تا جایی باید باشد که اول مخاطب از فهم کلام عاجز نشود و ذهن او به دریافت سخن برسد و عقب نماند. دوم آنکه به خاطر سرعت بخشی به کلام، کلمات و حروف جویده‌جویده و ناقص و غیر قابل فهم ارائه نگردد و حروف در هرکلمه به صورت کامل ادا گردند و حروف خورده نشوند. برای ایجاد سرعت در زبان پارسی تا حدود 100 کلمه‌ در دقیقه می‌توان گفت.

2. نحوه‌ی ادا و تلفظ کلمات

برای آنکه بیان مؤثر واقع شده و تمیز و سالم به نظر آید می‌باید در هنگام ادا و تلفظ کلمات رعایت دقت را نمود و با بهره‌گیری از تلفظ صحیح کلمات، واژگان را در حالت درست خود بیان نمود. مثلاً در بحث نحوه‌ی ادای کلمات نباید کلمات را شکسته و درهم و سطحی ادا کرد و یا نباید با استفاده از زبان عامیانه شکل کلمات را تغییر داد. مثل آنکه به جای گفتن «شاه عبدالعظیم» کسی بگوید «شابدالعظیم» و یا به جای «شاهزاده» بگوید «شازده» و.... که باعث ادای غلط کلمات در یک سخن وزین شده و زیبایی سخن را تحت‌الشعاع قرار داده و کلام را تخریب می‌نماید.

در تلفظ کلمات نیز این امر لازم‌الاجراست مثل آنکه کسی به جای حرف «و» می‌گوید «ب» که برخی در زبان عامه به «فوریه» می‌گویند «فبریه» که یکی از ماههای تقویم میلادی است و یا به جای مصوت کوتاه «-َ » می‌گویند « -ُ » مانند کلمه‌ی «سَفته» که بسیار گفته می‌شود «سُفته» که باید مورد دقت قرار داد.

البته حساسیت ما در هنگام ادا و تلفظ کلمات تا جایی است که یک طبقه‌ی مهم و وسیعی از جامعه که وجاهت و وقار لازم را دارند کلمه‌ای را چگونه تلفظ و ادا نموده و یا آنکه اگر در شکل اصلی آن خللی نیز وارد می‌کنند تا کجاست و بیشتر از آن ما حساسیت به خرج نمی‌دهیم و این نکته بیشتر در به کارگیری زبان معیارجامعه مورد بحث قرار می‌گیرد و نه برای استفاده از زبان عامه که در آنها این قوانین مطرح نیست. مثلاً ما در زبان پارسی کلمه‌ای داریم که خالی بودن و پوچ بودن چیزی را نشان می‌دهد که بسیار هم رایج است و به آن «تُهی» می‌گوئیم حال آنکه این کلمه در اصل «تَهی» می‌باشد ولی بر اساس تغییر شکل در زبان گفتاری دیگر شکل تلفظ مرسوم آن «تُهی» است و نه «تَهی» و در اینجا دیگر لازم نیست که کسی «تَهی» بگوید. بطور کلی رعایت این نکته از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و نحوه‌ی ادا و تلفظ کلمات جزء لاینفک فن بیان و سلامت آن می‌باشد.

3. سکوت در بین کلمات و جملات

در هنگام سخن گفتن،  سکوت بین کلمات و جملات و ایجاد وقفه‌ای در این بین بسیار لازم است که همه‌ی ما این سکوت را با نام «مکث» می‌شناسیم.

اگر سخن را به قطاری تشبیه کنیم که بدون هیچگونه توقفی در حال حرکت باشد و در هیچ ایستگاهی نیز نایستد اتفاقی که خواهد افتاد آن است که هیچ مسافری به این قطار نخواهد رسید و نمی‌تواند سوار این قطار شود. دقیقاً در سخن گفتن نیز همینگونه است. اگر کسی بدون وقفه و لاینقطع سخن بگوید قطعاً شنونده از فهم کلام بازمانده و از سخن عقب می‌ماند. پس رعایت سکوت‌های لحظه‌ای در هنگام سخن گفتن واجب است و ضروری اما چگونه باید صورت گیرد؟ یعنی به آن معناست که در هر نقطه و هر لحظه‌ای که صاحب سخن تمایل داشت می‌تواند چنین کند؟ خب اگر بدون هیچگونه ضرورتی و وجوبی این امر صورت گیرد باز سخن مانند قطاری خواهد شد که بدون هیچگونه دلیلی در لحظات مختلف ترمز نموده و توقف نماید و بعد دوباره به راه افتد که کاملاً مشخص است که چه وضعیتی پیش خواهد آمد. در سخن نیز اگر مکث‌ها بی‌مورد و بی‌فایده باشند قطعاً باعث کسالت و خستگی مخاطب خواهد شد. مهمتر آنکه سکوت‌ها خود به نوعی مفهوم سازند و می‌توانند مکملی بر فهم بیشتر سخن باشند. مکث در بین کلمات و جملات باید به این چهار دلیل باشد:

ـ سکوت فهمی: این سکوت پس از آنکه جمله و یا عبارت به پایان رسید اتفاق می‌افتد برای آنکه مخاطب به فهم کلام رسیده و سپس به ادامه‌ی سخن توجه کند.

ـ سکوت نمایشی: این سکوت نیز پس از پایان عبارت به کار می‌رود ولی این‌بار نه برای آنکه مخاطب برسد به سخن و بفهمد که فهمیده است، برای آنکه سخن و مفهوم آن در ذهن مخاطب به نوعی خودی نشان بدهد و بیشتر مؤثر واقع شود.

ـ سکوت مؤکد: برای آن است که بر حرف زده شده تأکیدی اتفاق بیافتد و جدیت آن بر مخاطب بیشتر شود و عموماً این نوع سکوت نیز در پایان عبارت اتفاق می‌افتد.

ـ سکوت تکمیلی: این سکوت بر خلاف انواع دیگر قبل از آنکه جمله و عبارت کامل شود به کار می‌رود و بعد از یک توقف لحظه‌ای عبارت کامل می‌شود تا قسمت کامل کننده‌ی جمله بهتر به نظر آید و مفهوم سخن بیشتر بر دل بنشیند.

در غیر اینصورت سکوت لازم نبوده و باید در این چهار ضرورت اتفاق بیافتد.

4. استفاده از تکیه کلام

در وقت سخن گفتن بسیاری مواقع رعایت مکث از محدوده‌ی ضروریات سکوت خارج می‌شود و هر انسان نیازمند آن است که لحظه‌ای وقفه ایجاد کند تا بتواند فرصت یابد که کلمات به زبان جاری گردند. این لحظات کوتاه را باید چگونه پر کرد؟ چون اگر خالی باشد به منزله‌ی سکوت و مکثی نابجا خواهد بود و باعث کسالت باری سخن خواهد شد.

برخی نیز با آواها و سر و صداهای نابجا مثل «اِ» یا «اِم» و..... این فضاهای خالی را پر می‌کنند که کاملاً لطمه‌ی جبران ناپذیری به شیوایی سخن خواهد زد. راه چاره استفاده از تکیه کلام یا همان کلمات فضا پرکن می‌باشد. اما تکیه کلام‌ها نباید محدود مورد استفاده قرار گیرند و مثل آنکه افراد بسیاری در هنگام سخن گفتن از یک یا دو کلمه‌ی اینگونه استفاده می‌کنند و بطور مثال می‌گوید «اساساً» و این کلمه بارها و بارها شنیده می‌شود و کاملاً بر فضایکلام تأثیری سوء می‌گذارد و یا آنکه کسی فقط می‌گوید «مثلاً» و جالب آنکه بسیاری مواقع که می‌گوید «مثلاً » تا فضای خالی را پر کند بعد از این کلمه اصلاً مثالی نمی‌زند که می‌گوید «مثلاً» و خب مشخص است که چه خواهد شد. باید از تکیه کلام‌های بسیاری استفاده نمود و آنها را به طور متناوب در بین کلمات و جملات به کار برد و پس از مدتی دقیقاً سر جای اصلی خود قرار می‌گیرند در جایی که مناسب با کلمه و یا جمله‌ی قبل و کلمه و جمله‌ی بعد خواهند بود.

تکیه کلام‌های زیادی در زبان پارسی وجود دارند که می‌توان مورد استفاده قرار داد کلماتی مانند: چنانچه، گویی، اساساً، ضمناً، به‌طوری که، چرا که، در هرصورت، به‌طورجدی، حقیقتاً، درنهایت، چونان و....

ازهمین قلم منتشر شده است:

 

 

تمامی حقوق مادی و معنوی این وب سایت نزد موسسه سخنوران محفوظ می باشد .